کتاب صوتی رضاشاه - قسمت چهارم

بدون یک شناخت اجمالی از وضعیت ایران مقارن با کودتای ۱۲۹۹، نمیتوان درک درستی از چگونگی به روی کارآمدن رضاشاه پیداکرد. چندین مولفه مهم پیرامون اوضاع و احوال ایران در آن مقطع می‌بایستی مورد توجه قرار بگیرند. اولین و مهم ترین نکته، بی ثباتی و هرج و مرجی هست که ایران را درخود فروبرده بود. ناتوانی و ضعف حکومت در تهران در اداره کشور، بدون تردید مهم ترین مولفه می‌باشد. دشمنی روسها با مشروطه‌ی نوپای ایران و نتایج نامطلوبی که آن سیاست ببار میاورد، مولفه دوم است. وقوع جنگ جهانی اول درسال ۱۲۹۳ -یعنی شش سال قبل از کودتا- و آثارمخربی که ورود ارتش‌های روسیه، عثمانی و انگلستان در کشور ببار میاورد، مولفه سوم و بالاخره میبایستی به انگلستان و سیاستهای آن کشور در ایران بعنوان مولفه چهارم بپردازیم. محمدعلی شاه، پادشاه جوانِ بی‌رحم و قدرت طلب که تقریبا همزمان با مشروطه به قدرت رسیده بود، به هیچ روی حاضر نبود اختیاراتش را از مجلس بگیرد. و سرانجام نیز مجلس را به توپ بسته و مشروطه را برچید. پس از یکسال جنگ داخلی، مشروطه خواهان موفق شدند پادشاه دیکتاتور را برکنار نموده و پسرخردسالش را جانشین وی نمایند. بنظر می‌رسید عصر اصلاحات و ترقی آغازشده اما یکسال بعد، روسها تبریز را اشغال نموده، مشروطه خواهان را اعدام و خواهان اخراج "مورگان شوستر" آمریکایی و همکارانش از ایران می‌شوند که به دعوت مجلس برای ایجاد یک ساختار مدرن مالی به ایران آمده بود. سپس اولتیماتوم می‌دهند که اگر مجلس منحل نشود تهران را هم اشغال خواهند نمود. علت دشمنی روسها با مشروطه پیچیده نبود. اهرم نفوذ روسها در ایران دربار قاجار بود که مشروطه باعث تضعیف آن شده بود. دلیل دوم هم آن بود که روسها در آن مقطع درگیر رویارویی با انقلابیون و آزادی‌خواهان روسیه از جمله در قفقاز بودند. نهضت مشروطه بالطبع باعث تقویت حرکتهای آزادی‌خواهانه در قفقاز میشد. بنابراین روسها از همان ابتدا، چشم دیدن مشروطه ایران را نداشتند. شعله ور شدن آتش جنگ جهانی اول در سال ۱۲۹۳ اوضاع پریشان ایران را، از بد به مصیبت بار سوق داد. ارتشهای روسیه، عثمانی و انگلستان وارد ایران شدند و از سوی دیگر هم قحطی، خشکسالی و تیفوس کشور را درنوردیدند. از بخت بد ایرانیان، جنگ باعث شد تا رقابت یکصد ساله میان انگلستان و روسیه جای خود را به همکاری دهد و انتظار مشروطه خواهان از مساعدت انگلستان در برابر تجاوزات روسیه ببار ننشیند.